İçinde bulunduğumuz bilgi çağının en önemli gereklerinden biri, yabancı bir dil (özellikle İngilizce) bilmektir. Ülkeler arası etkileşimin günden güne artması, bilgi alışverişinin hızla çoğalması farklı insanları tanımayı, onlarla ortak paylaşım alanı oluşturmayı, onların hayat tarzlarını öğrenmeyi zorunlu kılmaktadır. Bununla birlikte, bu etkileşimin doğal sonucu olarak bilgiye kaynağından ve hızlı bir erişim ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bunlara bağlı olarak yabancı bir dil öğrenme önemli bir gereksinim halini almıştır. Bugün pek çok insan bu sürece ayak uydurabilmek ve gereksinimlerini karşılayabilmek için bir yabancı dil öğrenme çabası içerisindedir. O dili öğrenmedeki amaç kişiden kişiye farklılık gösterir; bu, karşı kültürü tanımak, o topluma ait yazınsal ürünleri takip etmek olabileceği gibi, o dilin konuşulduğu ülkeye gidip yaşamak da olabilir. Sebep ne olursa olsun, yabancı dil öğrenme sürecine dahil olan her birey bir şekilde öğrenilen dilin yer aldığı kültürün de farkında olur. Bu farkındalığın artması-azalması ise yabancı dili öğreten kişiye, sınıfta kullanılan ders kitapları ile diğer araç-gereçlere ya da içinde bulunulan ülkenin kültüre bakış açısına bağlıdır. Eğer o ülkenin kültür politikası, kültür ve dilin iç içe olduğu, bir dili öğretirken onu kültürden soyutlamanın mümkün olmayacağı, o yüzden yabancı dil öğrenenlere kültür aktarımının nesnel bir şekilde yapılması gerektiği yönündeyse, o ülkede yabancı dil öğrenenlerin farklı bir kültüre açılan kapıdan geçmek üzere olduklarını düşünmek mümkündür. Bununla beraber öğretmenin kültüre yaklaşımı ve ders kitaplarının seçimi de kültür aktarımını şekillendiren önemli öğelerdendir.
Bu çalışmada, bir toplumun sahip olduğu tüm değerlerin ‘kültür’ ü ifade ettiği ve dil ile kültürün ayrılmaz bir bütün olduğu gerçeğinden hareketle, kültür bilgisinin aktarılmasında önemli bir rol oynayan ders kitapları üzerinde durulacaktır. Konuyu biraz daha özele indirgemek ve inceleme alanını daraltmak için Türkiye’de yabancı dil öğretiminde kullanılan kitaplardan, Longman kitap serisinin ‘Snapshot : For Lise Hazırlık Classes’ kitabı yabancı dil-kültür ilişkisi açısından incelenecektir. İnceleme üç bölümden oluşmaktadır: Birinci bölümde kitabın hedefleri ve bu hedeflere ulaşmak için kullandığı yöntemler; ikinci bölümde kitapta yer alan metinler ve bunlara bağlı öğeler; üçüncü bölümde ise alıştırmalar ele alınacaktır. Ardından genel bir değerlendirmede bulunulacaktır.
1. HEDEFLER VE YÖNTEM
Snapshot öğretmen kitabında yer alan bilgiler doğrultusunda kitabın hedefleri, yöntemleri ve işlenişi hakkında şunları söylemek mümkündür:
Bu kitap ergenlik döneminde bulunan genç öğrencilere yönelik, onların beklentileri ve ihtiyaçları da dikkate alınarak hazırlanmıştır. Bir başka deyişle, yeni kuşak öğrencilerin beklentileri ile bundan yaklaşık yirmi yıl önceki genç kuşağın beklentileri birbiriyle çok zaman örtüşmemektedir. Bundan dolayı, kitap hazırlanırken günümüz gençlerinin ilgi alanlarını kapsayan futbol, müzik, moda vb. tarzda konulara ağırlık verilmiştir. Bunu yaparken yola çıkılan düşünce ise kendilerini yakından ilgilendiren konuları öğrencilerin çok daha kısa sürede ve çok daha etkili bir biçimde öğrenmeleridir. Benzer şekilde, ergenlik çağında bulunan gençlerin hızlı bir fiziksel değişim içinde bulunmaları, ailevi sorunları ve arkadaş ilişkileri de kitap hazırlanırken göz önünde bulundurulmuştur. Bu anlamda, öğrenci kitapta kendi yaşantısından parçalar bulmak isteyecektir, denilmektedir.
Yukarıda değinilen yaklaşıma bağlı olarak kitapta uygulanan temel dört prensip bulunmaktadır. Bunlar;
1. Öğrencinin Dikkatinin Çekilmesi:
Bunu sağlamaya yönelik olarak,
* Öncelikle gerçek resim ve metinlerin kullanımına ağırlık verilmektedir.
* Kitabın başında İngiltere’nin Cornwall şehrine bağlı Newquay sahil beldesinde bulunan bir grup genç insan tanıtılıp kitap boyunca(her iki ünitede bir) onların başlarından geçenler resimli hikaye tarzında, diyaloglar kullanılarak, anlatılmaktadır. Bunun arkasında yatan düşünce ise öğrencilerin bu gençlerin yaşadıklarıyla kendi yaşantıları arasında özdeşim kuracakları ve konulara daha çok ilgi duyacakları düşüncesidir. Bu resimli olaylar zinciri ile birlikte verilen fotoğraflar İngiltere’ye ait gerçek fotoğraflar; diyaloglar da yine yaygın olarak genç insanlar arasında geçen gerçek dil kullanımlarıdır. Öğrenciler bu sayede hem İngiliz kültürü hakkında bilgi edinmekte, hem de o kültürü kendi kültürüyle karşılaştırma imkanı bulmaktadırlar. Ayrıca ‘Geniş Açı’ başlığıyla yer alan bölümlerde dünyadaki başka yerlere de değinilmektedir.
* Öğrencilerin kendileriyle ilişkilendirebilecekleri durum ve duygulara yer verilmektedir.
* Kendileriyle yaşıt İngiliz çocukları arasında geçen diyaloglar ilginç konu başlıklarıyla sunulmaktadır.
2. Dikkatin Korunması:
* Öğrencilerin düşünmelerini sağlayıcı problem-çözme, boşluk doldurma, sormaca hazırlama şeklinde alıştırmalar ve görev tanımlarına yer verilmektedir.
* Konuları ve dili kişiselleştirerek öğrencilerin kendilerinden de söz etmeleri sağlanmaktadır.
3. Farklı Düzeydeki Öğrencilerin Kendi Düzeylerinde Başarılı Olmalarını Sağlamak:
* Dilbilgisi konuları çok açık bir dil kullanılarak anlatılmaktadır.
* Her beş ünitede bir verilen farklı düzeylere uygun proje çalışmalarıyla öğrencilerin dili kullanma becerilerini geliştirmeleri hedeflenmektedir.
4. Amaçları Belirlemek ve Başarının Gözlemlenmesini Sağlamak:
* Öğrencilere öğrenme amaçları açıkça verilmektedir.
* İkişer ünite arayla öğrencilerin kendi durumlarını görmelerini sağlayıcı tablo sunulmaktadır.
* Ayrıca öğrencilere etkili çalışma tekniklerinden söz edilmektedir.
Yine öğretmen kitabında öğretmenlerin de İngiltere ve diğer dünya ülkelerine ait kültürel öğeler hakkında bilgi sahibi olmalarını sağlayıcı bilgiler verilmektedir.
2. METİNLER
Ders kitaplarında kullanılan metinlerin seçimi hedef kitlenin özelliklerine ve kitabın hazırlanış amaçlarına göre farklılaşmaktadır. Dil yaşamın bir parçasını teşkil ettiği için kitapta yer alacak metinlerin de gerçek hayatı yansıtması beklenir. Bu ise çoğunlukla, temel yaşam deneyim alanları denilen az çok her ülkede ortak olan alanlarla ilgili metinlere yer verilmesine bağlıdır. Ancak bunlara yer verirken dikkate alınan en önemli noktalardan biri de öğrencinin düzeyidir. Yani, başlangıç seviyesinde dil öğrenen bir gruba günlük hayatı tam olarak yansıtsın, gerçekçi olsun diye metinleri olduğu gibi kitaplara alıvermenin uygun bir yaklaşım olmadığı bilinir. Bunun önüne geçmek için metinler gerçek de olsa sadeleştirilerek öğrenciye sunulur. Bu bağlamda özgün metinler kısmen değiştirilerek verilmiş olur. Öte yandan hem metnin işlevselliğini artırmak hem de uygun düzeyde yaşamı yansıtmasını sağlamak için çok zaman kurgulanmış yazılar, diyaloglar vs. kitaplarda bulunur.
Orta-öncesi düzey (Pre-Intermediate) de hazırlanan bu kitapta temel yaşam deneyim alanlarına uyarlanmış ve öğrencilerin düzeylerine göre belirlenmiş kurgusal metinler çoğunlukta yer almaktadır. Özellikle diyaloglarda kullanılan kısaltılmış ifadeler onları gerçeğe yakın hale getirmiştir. Ama yine de bunların otantik bir dili yansıtamadığı kesin. Bunu, kullanılan dildeki kusursuzluktan anlamak mümkündür. Hiç değiştirilmeden sunulan metinler ise gerçek resimler içerisinde göze çarpan uyarı levhaları ve reklam tabelalarıdır. Bunlar da zaten öğrenilen dilin konuşulduğu ülkeye gidildiğinde karşılaşılabilecek ilk dilsel metinler arasındadır. Örneğin; Şehir-içi otobüste yolculuk ederken görülebilecek olan ‘ Lütfen yaşlı ve sakatlara yer veriniz.’ türünde uyarılar...
Bunun dışında, kitapta kullanılan metinler; özel ve resmi mektuplar, günlükten alıntı,/ ülkelerle ilgili bilgilendirici yazılar, kaza raporu, hırsızlık olayları, iş hayatı, turistler için broşürler, yön tarifi, evde-mutfakta yaşananlar, sağlıkla ilgili yazılar, müzik grupları hakkında yazılar, istasyon-okul-sahil-sirk-çiftlik-okul ile ilgili yazılar ve radyonun icadının yer aldığı metinler şeklinde verilmiştir. Tüm bunların ortak özelliği, öğrenilen dilin en yaygın olarak kullanılacağı mekanları dilsel örnekleriyle birlikte gösteriyor olmasıdır.
Metinlerin türüne bağlı olarak konu seçimi kitapta oldukça sistemli bir şekilde karşımıza çıkmaktadır. Şöyle ki; kitabın başında isimleri ve fotoğrafları bulunan sekiz kişi her iki ünitede bir yer almakta, Newquay’de tanışmayla başlayan hikaye tarzındaki olay örgüsü, bu sekiz kişinin sahilde, otobüste, otelde, evde, alışverişte, okulda, restoranda, konserde geçen zamanlarına bağlı olarak şekillenmekte ve ünitelerde yer alan diğer konular da bu yaşantı alanlarıyla ilgili olarak karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca her beş ünitede bir, şarkı sözü ve müzisyeninin yer aldığı bir sayfa bulunmaktadır. Burada Amerika ve İngiltere’den müzisyenlerin tanıtımına yer verilmektedir. Tabii bu parçalar öğrencileri dinlendirici öğeler olarak yer almaktadır.
Kitap evinden edinilen bilgiye göre, bu kitap her ülkeye göre farklı olarak basılmaktadır. Bu ise Türkiye’ye yönelik olduğundan, kitapta Türk öğrencilerin ilgisini çekmesi için ve kendi ülkesini İngilizce olarak tanıtabilmelerine de olanak sağlayacak şekilde ‘Türkiye Cumhuriyeti’ başlıklı bir metne yer vermiştir. Bu metinde Türkiye’nin coğrafi konumundan, İstanbul’dan, Atatürk’ten ve ülkenin genel özelliklerinden -olumsuz hiçbir ifade kullanmadan- söz edilmiştir. Aynı şekilde gerek İngiltere gerekse diğer ülkelerden bahsederken de olumsuz özelliklere değinilmediği görülmektedir.
B. Metinlerin İçeriği Açısından
Yukarıda sözü geçen temel yaşam deneyim alanlarına tam olarak olmasa da büyük çoğunlukla uyumlu olan metinler, içerik yönüyle incelendiğinde karşımıza dört unsur çıkmaktadır:
a) Metin İçi Kültürel Öğeler
Öğrencilerin hedef kültüre ilişkin bilgi sahibi olmalarında metinlerin öneminden söz edilmişti. İster kurgulanmış isterse özgün metinler olsun, her metinde o kültürün özelliklerini taşıyan öğeler görülebilir. Bunlar, giyim kuşam tarzından yeme-içme şekline, gezilen yerlerden konuşulan konulara, okunan kitaplardan dinlenen müziklere kadar daha pek çok alanı kapsar.
Bu kitapta da kültürel öğeler metinler içerisine serpiştirilmiş olarak bulunmaktadır. Bu konuda her ne kadar İngiltere merkezde yer alıyor olsa da diğer ülkelerin kültürel özelliklerine de yer verilmektedir. Özellikle bilgilendirici metinlerde bu unsur daha çok dikkati çekmektedir. Örneğin; Film yıldızı Will Smith ve radyonun mucidi Guglielmo Marconi ile ilgili metinlerde Amerika ve İtalya’ya da değinilmektedir.
Ünitelerde çok defa birden fazla yabancı ülke ismine değinilmekte ve o ülkeyle ilgi bazen kısa bazen de uzun bilgi sunulmaktadır. Kimi metinler içerisinde geçen kitap kapaklarında basım yeri vb. bilgilerin İngiltere’ye ait olması, kitap buyunca Newquay’de geçen olaylar değinilmesi, İngiliz asıllı müzisyenlerin-yazarların tanıtılması(örneğin;Daphne du Maurier), İngiltere şehirlerinin anlatılması( örneğin; Tate Gallery, Minack Açık Hava Tiyatrosu ve Glastonbury Festivalinden bahsedilmesi), mektup örneklerinde yazılı adreslerin İngiltere şehirlerine ait olması, çiftçilik konusu ile ilgili olarak İngiltere’de çiftçiliğin ele alınması, kitapta resimlerde yer alan gazetelerin İngiliz gazeteleri olması, konu içindeki sörf kulübünün adının Newquay Surf Clup olarak geçmesi, odanın duvarlarındaki futbol posterlerinin İngiltere liğinden olması, Londra Kalesi-Buckingham Sarayı-İngiliz Müzesi posterlerinin sunulması, resimlerde görülen dondurma isminin Cornish Ice Cream olması, arabaların plakaları, direksiyonlarının sağda olması ve kitabın başından sonuna kadar Newquay’de yaşayan bir grup genç insanın hayatından kesitlerin sunulması İngiltere’ye ait kültürel özelliklerin ağırlıklı olarak yer aldığını gösterir.
Öte taraftan kitapta Bulgaristanlı bir gencin Moskova’da Bolshoi Balesini izlemeye gittiğinin yer alması, Eyfel Kulesi’ne ait bir resmin görülmesi, Türkiye hakkında ayrıntılı bilginin bulunması, California Girls (Kaliforniya Kızları) isimli şarkının dinletilmesi, Titanic filminin konu olarak seçilmesi, Rus bir kaçağın başından geçenlerin anlatılması, Japonya ve Endonezya’nın egzotik olarak yansıtılması, Taj Mahal örneğinin verilmesi ve Florida’daki yunus balıklarının bulunduğu havuzdan söz edilmesi ise yabancı kültür öğelerine de yer verildiğinin göstergesidir.
b) Kullanılan Dil
Kültürel öğelerin farkındalığının sağlanmasında önemli rol oynayan bir başka unsur da kullanılan dildir. Metinler belirli oranda kültürü yansıtır, ancak bunun ne şekilde yansıyacağını ise kullanılan dil belirler. Yani, bir kültür unsurunun ele alınırken onun övücü sözlerle anlatılması ya da olumsuz ifadelerle yerilmesi o metinle karşı karşıya olan kişinin bakış açısını da etkileyebilir. Bu da önyargıların şekillenmesi demektir. Bununla birlikte, kullanılan dilin kibar ya da kaba, resmi ya da günlük-edebi olması da o toplumun değerleriyle ilişkilendirilebilir. Ayrıca, kelime seçimi ve deyişlerin kullanımı da önem taşır. Bir başka ifadeyle, yabancı kökenli kelimelerin ve deyişlerin ne sıklıkta kullanıldığı, kelimelerin gurur, aşağılama gibi başka kültürleri küçümseyici tarzda seçilip seçilmediği ya da tam tersi, hayranlık, övgü dolu ifadelerin öteki kültürleri anlatırken kullanılıp kullanılmadığı bu anlamda belirleyicidir. Bunun dışında kullanılan yer adları, kişi adları vb.nin hangi kültüre ait olduğu da o dili kullananların dil ve kültüre bakış açısının belirlenmesinde önemledir.
İngilizce, birkaç ülkede anadil, pek çok ülkede de resmi dil olarak konuşulduğu için, kendi içinde farklılıklar göstermektedir. Dolayısıyla, kitapta kullanılan dilin daha çok İngiliz İngilizcesi olduğu göze çarpar. Yer adları çoğunlukla İngiltere’ye, kişi adları da İngilizlere ait olsa da yer yer yabancı adlara rastlanmaktadır. Çok az da olsa İngilizce deyişlere yer verilmiştir. Dilsel öğe olarak daha çok günlük yaşamda sık sık kullanılabilecek gerekli ifadeler her ünitede verilmektedir. Kimi durumlarda yanlış anlaşılmaları engellemek için o ifadelerin durumsallığı ve işlevselliği üzerine de açıklama getirilmektedir. Herkesin bildiği evrensel yer, kişi, kurum adları da ara ara kullanılmaktadır.
c) Bilimsel Gerçekler ve Sunum Şekli
Günümüzde pek çok bilimsel ya da teknik ifade, çoğu kimse tarafından bilinir hale gelmiştir. Örneğin; insanların çoğunluğu ‘$’ işaretini bilirken ‘ã’ işaretinin ne anlama geldiğini bilmeyebilir. Ders kitaplarında da kültür bilgisi verilirken, öncelik bu evrensel diyebileceğimiz işaretlere, sembollere ya da ifadelere verilebileceği gibi, kendi kültürüne özgü olanlara da verilebilir.
Bu kitapta, fiyat ve ücretler konusunda Pound (£) dışında başka bir para birimi görülmemektedir. Özellikle yiyecek fiyatlarında pound ve penny gibi İngiliz para birimi göze çarpmaktadır. Ancak, boy, uzunluk, yol ölçülerinde metre (m.) ölçü birimi olarak kullanılıp ‘inch’e yer verilmemektedir. Bir yerde ft (feet) geçmektedir. Ayrıca kitabın sonunda LTD. kısaltmasının da yer aldığını görürüz.
d) Düzeye Uygun Kültür Sunumu
Dil öğretiminde kullanılan kitaplar hazırlanırken, o kitabın kime hangi düzeyde hitap ettiği önemlidir. Bu açıdan, kitapta yer alan metinlerin, metinler içerisinde yer alan bilgilerin ve kültürel öğelerin öğrencinin düzeyine uygun olması gereklidir. Aksi halde öğrenci ile metin arasında uyum sağlanamadığında öğretim amacının gerçekleşmesi zorlaşır.
Bu kitap, lise hazırlık sınıfı öğrencilerine yönelik hazırlanmış bir kitaptır. Kitap içerisinde soyut düşünme dönemine yeni girmiş öğrencilerin düşünce sınırlarını zorlayıcı derecede belirsiz soyut, bilimsel konulara girilmemektedir. Konular daha çok gençlerin içinde bulunduğu, yeni arkadaşlar edinme, öğrencilik döneminde yapılan part-time işler ya da yazın yapılan işler, okul içi ya da ailevi ilişkiler, futbol, müzik vs. gibi konulardır. Ayrıca kitap boyunca her ünitede yer alan değişik tiplemelerin de genç olması bu iki öğeyi bütünlemektedir.
C. Görsel Öğeler Açısından
Ders kitaplarının en önemli özelliklerinden biri de dili ve buna bağlı olarak kültürü sunarken görsel öğeler yardımıyla bunları daha etkili ve kalıcı hale getirmesidir. Bu, özellikle kelime öğretiminde ve motivasyonun sağlanmasında etkilidir. Ancak burada bu görselliğin bir de kültürel boyutu vardır. Kullanılan görsel öğelerin gerçek olup olmadığı, bu öğelerde o ülkeye ait yansımaların ne kadar yer aldığı, kısacası, o ülkenin tanıtımında önemli bir rol oynayıp oynamadığı meselesidir bu biraz da.
Bu kitapta kullanılan görsel öğelerin %60’ı gerçek resimler, %40’ı da çizimlerden oluşmaktadır. Fakat bunların büyük kısmı İngiltere’yle ilgilidir. Bunların önemli bir bölümü Newquay’de bulunan plajlar, oteller, büfeler, gazeteler, gezilecek alanlar, deniz manzarası vs. şeklindedir. Burada kültürel özellik gösteren en önemli unsurlar gazeteler, restoranların önünde yer alan mönüler ve fiyat tarifesi (para birimi), tiyatro-sinema isimleri, tarihi mekanların adları vs.dir. Çizimler de çoğunlukla konulara ve öğrencilerin düzeyine uygun olarak çizilmiş durumdadır. Mektup, gazete kupürü vs. orijinal gibi sunulmuştur. Yabancı kültür öğeleri olarak da Eyfel Kulesi, Avrupa Haritası, Titanic filminden sahneler, Kaliforniya’dan bir resim, Türkiye’den kesitler, Moskova’daki bale fotoğrafı, deve resmi vb.ni göstermek mümkündür.
3.ALIŞTIRMALAR
Kültürün hedef kitleye aktarılmasında metinsel unsurlar, buna bağlı olarak kullanılan dil etkili olduğu gibi, bu metinlerle ilgili yapılan alıştırmalar da hem metinlerin kültüre bakış açısı yönüyle şekillenmesinde hem de başka kültürel öğelerin anlatılmasında önemli bir rol oynamaktadır. Alıştırmalar, aynı zamanda, sunulan kültürel öğeye nasıl yaklaşılacağı, onun ne ölçüde kabul edilebileceği ya da salt kendi kültürünü değil, karşı kültürü ve diğer kültürlerin de dikkate alınıp alınmayacağını belirler. Bu bağlamda, alıştırmaların türleri, kullanılan soruların şekli ve işlevi önem taşımaktadır.
Ders kitaplarında yer alan alıştırmalar genellikle ‘eşleştirme, dinleme-konuşma, okuma-yazma, rol yapma, boşluk doldurma, duruma uygun ifadeyi bulma, yarım bırakılmış bir diyaloğu-hikayeyi devam ettirme, karşılaştırma, anlama ve bilgi sorularına cevap verme’ şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Bunların her biri kendi içinde bir kültürel öğe içerebilir. Örneğin; İngilizlerin kahvaltıda, öğle yemeğinde ve akşam yemeğinde ne yedikleriyle ilgili bir eşleştirme alıştırmasında yiyecek resimleri ile yemek saatlerinin eşleştirilmesi; ikili çalışmalarda öğrencilerin birbirlerine İngiltere hakkında bildiklerini ve öğrendiklerini anlatmalarının istenmesi; öğrencinin kendisini bir İngiliz futbolcu yerine koyarak yerel bir gazeteciyle röportaj yapmasının söylenmesi; ‘İngiltere’de insanlar bu tarz giyinir;sizin ülkenizde de aynı mıdır?’ şeklinde karşılaştırmalı soruların yöneltilmesi kültürle ilişkilendirilebilir.
Bu kitaptaki alıştırmalardan diyaloglarla ilgili olanlar daha çok kitabın başında verilen kişiler arasında geçen konuşmalardan ibaret. Bu da Newquay, Fistral Beach, Cornish Dairy Ice Cream, £20 vb. unsurların sıkça kullanılması, duyulması ve buna bağlı yapılan diğer doğru/yanlış, diyaloğu özetleme, eksik bilgileri tamamlama gibi alıştırmalarda da benzer-aynı unsurların tekrar edilmesi anlamına gelir.
Her ünitede ‘yararlı ifadeler’ başlığı altında, günlük hayatta kullanılan ve iletişimi daha etkili kılacak ifadelerin dinlenip-tekrarlanmasına yer verilmektedir.
Yine, konuları kişiselleştirmek için sorulan “...ya siz? Sizde de böyle midir? Sen ne düşünüyorsun?” tarzındaki sorular da öğrencinin kendi kültürünü de içine alarak karşılaştırmalı bir yaklaşıma ulaşmasını sağlıyor. Ayrıca kimi bilgiler nesnel olarak sunulduktan sonra “Sizce böyle olması doğru mu? Tartışınız.” Şeklinde öğrencinin sorgulamasını sağlayıcı alıştırmalar da bulunuyor. Örneğin; “Sirkte hayvanlar insanları eğlendirir. Peki hayvanlar mutlu mudur? Sizce onların bu şekilde koşturulması doğru bir şey midir?” gibi. Benzer şekilde, kitapta geçen yaz mesleklerinden bahsettikten sonra “Sizin ülkenizde de öğrenciler yazın çalışırlar mı?” sorusu yöneltiliyor.
Okuma parçalarının çoğunluğunun İngiltere’yle ilgili olmasından dolayı, anlamaya yönelik sorular ve diğer alıştırmalar da yine o ülkeye ait özellikleri içeriyor.
Her beş ünitede bir yer alan proje çalışmalarında öğrencinin ister İngiltere veya diğer ülkelerden isterse kendi ülkesinden bir yer tanıtması, bir üründen söz etmesi ya da gazetede çıkan kişilerle ilgili bilgi vermesi istenmektedir. Bunu yaparken öğrencilere alternatif isim, ürün vs. sunmaktadır; ama, yine de tercihi öğrenciye bırakmaktadır.
Bilgilendirici metinlerin sonrasında yer alan boşluk doldurma alıştırmalarında sunulan bilgilerin öğrenilip öğrenilmediğinin sınandığı göze çarpan başka bir özelliktir.
Ayrıca kendi kültürü ve hedef kitlenin kültürünün dışında kalan diğer kültürlerin özelliklerinden ya da evrensel bilgilerden söz eden alıştırmalar da bulunmaktadır. Örneğin; hayvanlar, insanlar, icatlar, şehirler, ülkeler, film yıldızları ve tarihi olaylar şeklinde verilen başlıklara ve tehlikeli, önemli, güzel vb. sıfatlara bağlı olarak öğrenciden dünya hakkında sorular hazırlamasının istenmesi gibi. Burada da diğer ülkeler hakkında bilgilerin sunulması söz konusudur.
Bunların dışında kalan diğer alıştırmalarda ise temel yaşam deneyim alanlarının izlerini görmek mümkündür. Bunlar ise ülkeden ülkeye pek değişmeyen ortak yönleri sergileyen özelliklerdir. Örneğin; “İnsanlar niçin vejeteryandır? Sınıfınızda vejeteryan var mıdır? Onlar ne yerler?”, “Elbiselerle ilgili bildiğiniz tüm kelimeleri sıralayın.”, “ Hafta sonları ne yaparsınız?” vb. tarzda soruların yer aldığı alıştırmalardır.
4. DEĞERLENDİRME
Bu çalışmada, kitabın hazırlanış amacı ve bu amacın gerçekleştirilmesi için kullanılan yöntem ve tekniklerden yola çıkılarak Snapshot: For Lise Hazırlık Classes kitabı kültür aktarımı yönüyle incelenmiştir.
Daha öncede değinildiği gibi, bir dili öğretirken o dili kültürden ayırmak mümkün değildir. Dolayısıyla dil-öğretim amaçlı hazırlanan ders kitaplarında kültürel öğelerin yer almamasını beklemek pek gerçekçi bir tutum olmaz. Ne var ki bu kültürel değerlerin ne şekilde ve ne sıklıkta sunulduğu, bunların sunumunda kullanılan dil, diğer kültürlere olan bakış açısı, üzerinde durulması gereken önemli noktalardır. Çünkü, o dili öğrenen öğrenci yepyeni bilgileri de beraberinde öğrenmektedir. Bu, öğrencinin değişik ülkelere, kültürlere bakış açısının şekillenmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Söz konusu kültür aktarımı sonucunda öğrencide bir takım olumlu-olumsuz değer yargılarının oluşması yine bu kültür aktarımı sırasında izlenen stratejilere ve kullanılan üsluba bağlıdır.
Bu kitap için belirlenmiş amaçlar ve yöntemler, özellikle ergenlik döneminde bulunan gençlerin içinde bulunduğu şartlar, onların ders kitaplarından beklentileri ve gelişimleri itibariyle ilgi ve ihtiyaç duyacakları konular göz önünde bulundurularak saptanmıştır. Bu yaş grubunda bulunan öğrencilerin dikkatini çekecek unsur olarak, kendileriyle özdeşim kurabilecekleri bir kısım genç insanlara kitap boyunca yer verilmiştir. Sonuçta, içinde bulundukları dönem itibariyle bu gençlerle kitabı kullanan gençlerin ilgi ve ihtiyaçlarının paralellik göstereceği düşünülmüştür. Bu doğrultuda konu seçiminde ortak ilgi alanları göz önünde bulundurulmuştur. Kitap, öğrencilerin bir yandan İngiliz kültürünü tanımasına, öte yandan kendi kültürüyle karşılaştırma yapmasına olanak sağlama amacıyla ağırlıklı olarak İngiltere’ye özgü unsurlar üzerinde yoğunlaşmaktadır. Newquay’de bulunan söz konusu genç grubun başından geçenler, olay örgüsü halinde sunulurken İngiliz kültürü de büyük ölçüde aktarılmaktadır. Kitap boyunca bu karakterlerin yer alması, sürükleyicilik ve onlarla özdeşim kurma adına yararlı; ancak, devamlı yaz mevsimine yönelik unsurlarla karşılaşmanın, ağırlıklı olarak ‘sörf’ üzerinde durmanın öğrenci için ne kadar faydalı olacağı da tartışılır. Bir de öğrencinin sörften ve yaz etkinliklerinden hoşlanmadığı ya da bu kavramın öğrencinin kafasında henüz oturmamış bir kavram olduğu düşünülürse(örneğin denize kıyısı olmayan ülkelerde böyle bir durum olasıdır.), aslında, belirlenen amacın aksine öğrencinin dersten daha çabuk kopabileceği de unutulmamalıdır. Bunlara paralel olarak, evrensel diye nitelendirilen bir kısım kültür öğeleriyle temel yaşam deneyim alanlarına yer verilirken, hayatın sadece deniz kıyısında geçmediği, dönem dönem yaşanan farklılıkların da göz önüne alınması gerektiği de üzerinde durulması gereken bir konudur.
Kitapta ayrıca yabancı kültürlere de düzenli olarak yer ayrılmıştır. Bunlar çoğunlukla, öğrencilerin kendi kültürleriyle karşılaştırma yapabilecekleri şekilde verilmektedir. Kullanılan resimlerden ve seçilen konulardan görülen o ki kitap, amacına uygun olarak kuşak farkından kaynaklanabilecek beklenti-odaklı boşlukları ortadan kaldırmak için konularını güncel tutmuştur. Bunu, örneğin, daha yakın zamanda gösterime giren Titanic filminden vb. anlamak mümkündür.
Gerek İngiliz kültürü gerekse diğer ülkelerin kültürü ele alınırken dikkati çeken ortak bir nokta, hiçbir şekilde yerici ve olumsuz etki yaratıcı ifadelere yer verilmemesidir. Bu da kendi içinde tamamen nesnel olmasa bile tutarlı olarak görülebilir. Yine kitabın hedefleri arasında yer alan, öğrencinin kültüre karşılaştırmalı bakış açısı kazanmasını sağlayıcı tutuma da bağlı kalındığı söylenebilir. Nitekim kültüre dayalı hemen hemen her konuda, konu kişiselleştirilerek öğrencinin kendisinden de söz etmesine ve kendi değerleriyle diğer ülkelerin değerleri arasında karşılaştırma yapmasına imkan verilmiştir.