DEVLET OKULLARINDAKİ YABANCI DİL DERSLERİNDE HEDEF KÜLTÜRE AİT ÖĞELERİN AKTARIMI
In this study, whether the cultural elements of the target language are transformed in Turkish state schools has been examined in the framework of A Modern English Course for Turks, a course book used in foreign language classes in these schools. During the study, the aims, methods and results of this transformation in foreign language teaching have also been mentioned.
Bu çalışmanın amacı Türkiye’deki devlet okullarında öğretilmesi hedeflenen yabancı dilin, o dile ait kültürel öğe aktarımının ne derece göz önünde tutularak öğretildiğini, bunun olası nedenlerini ve sonuçlarını ortaya koymaktır. Farklı kültürlerden gelen insanların etkin şekilde iletişim kurabilmesi için yabancı dil öğretiminde kültür aktarımı konusunda ne gibi yollar izlenmesi gerektiğini ve bunların olası sonuçlarını inceleyen bu çalışma, sadece yabancı dil öğretmenlerine değil, yabancı dili öğrenen öğrencilere de farklı bir bakış açısı kazandırabilir.
Çalışmam boyunca manevi desteklerini aldığım İstanbul Üniversitesi Hasan Ali Yücel Eğitim Fakültesi İngiliz Dili Eğitimi Yüksek Lisans Bölümü öğrencilerine teşekkür ederim.
1. GİRİŞ 1
2. DİL – KÜLTÜR İLİŞKİSİ 2
3. KÜLTÜR ÖĞELERİNİN AKTARILMASININ AMACI 2
4. KÜLTÜR ÖĞELERİNİN AKTARILMAMASININ SONUÇLARI 4
5. AKTARILABİLECEK KÜLTÜR ÖĞELERİ VE SONUÇLARI 5
6. A MODERN ENGLISH COURSE FOR TURKS 7 6
7. MİLLİ EĞİTİM KİTAPLARINDA KÜLTÜR ÖĞELERİNİN 7
AKTARILMAMASININ NEDENLERİ
8. MİLLİ EĞİTİM KİTAPLARINDA KÜLTÜR ÖĞELERİNİN 8
AKTARILMAMASININ SONUÇLARI
9. KÜLTÜR ÖĞELERİNİN ETKİN ŞEKİLDE AKTARIMI 9
10. SONUÇ 10
KAYNAKÇA
1. Giriş
Bu çalışmada Türkiye’de devlet okullarındaki İngilizce öğretiminde hedef dile ait kültürel öğelerin aktarılmaması sorunu üzerinde durulacak, fakat öncelikle, bu aktarımın niçin gerekli olduğunu belirtmek üzere konu geniş bir perspektiften ele alınacaktır. Bugün artık iletişimin son derece önemli olduğu modern dünyada bu iletişimi doğru ve etkin kılacak başlıca araç yabancı dil olduğuna göre, yabancı dil öğretiminde izlenecek yollar insanların birbirleriyle rahat ve sorunsuz bir şekilde etkileşime girmesine olanak sağlayacak nitelikte olmalıdır. Bu çerçevede, yabancı dil öğretiminde kültürün gerekliliğini araştırmaya dil ve kültür arasındaki ilişkiden başlamak doğru olacaktır.
2. Dil – Kültür İlişkisi
Cortazzi ve Jin (1999: 196) dilin bir iletişim aracı olduğunu, gerçek yaşam koşullarında iletişimin bir bağlam olmadan gerçekleşemeyeceğini, her bağlam da kültürü içerdiğinden iletişimin kültürden ayrı olamayacağını belirtmişlerdir.
Ozil ise bu ilişkiyi şöyle tanımlamıştır:
“Yüzyıllar boyunca insanların birbirleriyle iletişim kurabilmeleri, doğaya egemen olabilmeleri, kendilerini ve çevrelerini geliştirebilmeleri gibi çeşitli etkinliklerini sağlayan araçlardan biri de dildir. ...Her ulus, dilinin sunduğu olanaklardan yararlanarak, dilini kullanarak, geliştirerek tarih boyunca kendi benliğini, varlığını sergileyen bir kültür ortaya koyar. ...Hepimiz belli bir toplum içine doğar, genellikle de doğduğumuz toplumun dilini öğrenerek yetişiriz. Yetiştiğimiz toplumun dilini öğrenirken hem o toplumun düşünme etkinliğini hem de kültürünü elde eder, dilimizin dünyaya bakışı, kültürü ve kavramlarıyla çevremizi algılar, bu algılar yoluyla düşünme eylemimizi geliştirir, dilimizi yetkinleştiririz, gelişen dilimiz de düşünme yetkinliğimizi arttırır.” (1991: 95-96)
3. Kültür Öğelerinin Aktarılmasının Amacı
Tomalin ve Stempleski’ye (1993: 89) göre kültür öğelerinin aktarılmasının 7 amacı vardır:
Öğrencilerin her insanın davranışında kültürün etkisi olduğunu anlamalarına
yardımcı olmak.
Öğrencilerin yaş, cinsiyet, sosyal sınıf gibi değişkenlerin insanların konuşmalarında ve davranışlarında etkisi olduğunu anlamalarına yardımcı olmak.
Öğrencilerin hedef kültürdeki ortak durumlarda gösterilen ortak davranışların farkına varmalarına yardımcı olmak.
Öğrencilerin, bazı kelime ve cümleciklerin, kültürün bir sonucu olarak, hep aynı şekilde birbiri ardına geldiğinin farkına varmalarına yardımcı olmak.
Öğrencilerin hedef kültürle ilgili genellemeleri objektif gözle değerlendirmelerine yardımcı olmak.
Öğrencilerin hedef kültürle ilgili bilgi toplama becerilerinin gelişmesine yardımcı olmak.
Öğrencilerde hedef kültürle ilgili merak uyandırmak ve onların o kültürdeki insanlara empati duymalarını sağlamak.
Cortazzi ve Jin (1999: 196) İngiltere’de yabancı dil öğretimiyle ilgili materyallerin şu 3 amaç üzerinde yoğunlaştığını belirtmişlerdir:
Dili öğrenen kişinin karşılaşabileceği durumlarda kullanabileceği iletişimsel yetiyi geliştirmek.
Dilin doğasına ve öğrenimine karşı bir farkındalık oluşturmak.
Yabancı kültürü iyice incelemek, yabancı kültürdeki insanlara karşı olumlu tutumlar geliştirmek.
Ozil ise kültür öğelerinin aktarım amacını şöyle dile getirir:
"Anadilimizi öğrenirken onun düşünme ve değer sistemleriyle çevremizi algıladığımız gibi yabancı bir dil öğrendiğimizde de değişik değer sistemleri, algılama ve düşünme biçimleriyle tanışırız. Yabancı bir dil edinme, anadilimizdeki kavramların, anlatımların karşılığını o dilde bulup, kullanma değildir. Çeşitli toplumların dünyaya bakış açılarına, düşünme ve değer sistemlerine açılan bir kapıdır yabancı dil. Bir toplumun ya da bir toplumun bireylerinin çeşitli etkinliklerini, davranış biçimlerini kavrayabilmenin yolu, o toplumun dilini öğrenmek, bilmekten geçer. Kültürler arası etkileşimlerin hızla arttığı günümüzde bir ya da birkaç yabancı dil öğreniliyor. Yabancı bir dil ya da diller, bize bu dillerin dünyayı algılama biçimlerini ve değer sistemlerini tanıttığından, hem o dillerin kültürleriyle donanmış kişilerle her alanda daha iyi iletişim kurabilmemizi sağlıyor, hem de kendi düşüncemizi geliştiriyor, çevremizi genişletiyor, bunun da ötesinde kültürler arasında değişik ve aynı olan yanlar kendi varlığımızın, kendi benliğimizin bilincine daha iyi varmamamıza ve kendi konumumuzu daha iyi belirlememize yardımcı oluyor.” (1991: 96)
Brooks’a (1986: 123) göre de kültür öğeleri aktarılmazsa öğrencinin yabancı dili konuşması, kendi kültür çerçevesinden gördüğü kavramları farklı sembollerle dile getirmesinden başka bir şey olmaz.
4. Kültür Öğelerinin Aktarılmamasının Sonuçları
Kültür öğelerinin gerektiği biçimde aktarılmadığı durumlarda iletişimde sıkıntılar doğmaktadır. Bu sıkıntılar gülünç durumlara yol açabileceği gibi ciddi problemleri de gündeme getirebilir. Lado (1986: 55-58) bu konuyla ilgili olarak verilebilecek bazı örnekleri şöyle sıralamıştır:
İspanya’da boğa güreşi geleneksel bir spor ve eğlence aracıdır. İspanyol arkadaşının ısrarıyla arenaya giden bir Amerikalı ile İspanyol arkadaşının olaya bakış açıları farklı olacaktır. İspanyollar bu eğlenceyi seyretmek için arenaları doldurur ve matadorun boğayı öldürmesiyle kazanılan zaferi alkışlarlar. Fakat farklı bir kültürden gelmiş olan Amerikalı için durum hiç de böyle değildir. Onun gözünde savunmasız bir boğa, elinde kılıç olan bir matador tarafından katledilmekte ve binlerce insan bu olayı alkışlamaktadır. Bu, hayvanlara karşı yapılan bir zulümdür ve insanlar da buna ortak olduklarından zalimdirler.
Genç bir İranlı Amerika’nın küçük bir kasabasında trenden iner ve bir taksi çevirmeye çalışır. Beyaz plakalı bir arabaya durması için el işareti yapar, fakat araba geçip gider. Bu olay birkaç kere tekrarlanır ve en sonunda genç, Amerika’da taksilerin onu almak istemediğini düşünüp oteline kadar elinde bavuluyla sinirli bir şekilde yürür. Halbuki Amerika’da taksiler, İran’da olduğu gibi beyaz plakalı oluşlarıyla değil, yanıp sönen parlak işaretleriyle diğer araçlardan ayrılırlar. Bu genç de üniversite seviyesinde olmasına rağmen kültür öğesinin eksikliği sonucu böyle bir problem yaşamıştır.
Amerika’da “s” harfini uzatarak uzun bir “ssssssss” sesi çıkarmak bir olumsuzluk ifadesidir. Konuşmacıyı dinleyen topluluğun yapılan işi beğenmediğini gösterir. Fakat İspanyolca konuşan ülkelerde bu sessiz olunması için yapılan bir çağrı anlamını taşır. İspanyolca konuşan bir topluluk önünde, konuşmasının ortalarında “ssssssss” sesini duyan Amerikalı bir yazar önce şaşırıp, dinleyicilerin kendisini protesto ettiğini düşünür, daha sonra bunun sessizliği sağlamak için kullanılan bir yöntem olduğunu anlar.
5. Aktarılabilecek Kültür Öğeleri ve Sonuçları
Aşağıdaki listede Brooks’a (1986: 124-128) göre, bir yabancı dil sınıfında sunulabilecek bazı kültürel öğeler yer almaktadır. Unutulmamalıdır ki kaynak kültür - hedef kültür ilişkisine göre bu örnekler değiştirilebilir veya daha da arttırılabilir.
Selamlaşma, ayrılma, arkadaşlar arası ayaküstü konuşmalar, yeni bir kişiyi tanıştırma.
Kişiler arası konuşmalarda yaşa, yakınlık derecesine, sosyal statüye, resmi durumlara göre konuşmada kullanılacak söz ve kalıplar.
Hedef dili öğrenirken yapılabilecek muhtemel hatalar ve bu hataların hedef kültürde yaratacağı etkiler.
Söylenmemesi gereken kelimeler ve sorulmaması gereken sorular.
Kelime ve yapı açısından yazım dili ve konuşma dili arasındaki farklar.
Gelenekler, efsaneler, hikayeler.
Edebiyat, okunan kitaplar, çocuk edebiyatı, çocuk şarkıları.
Evde, okulda, halka açık alanlarda, askeri kurumlarda, törenlerde, vb. yerlerdeki kurallar.
Festival tarihleri, sebepleri, kutlama şekilleri.
Tatil zamanları, süreleri, tatilde gidilen yerler, yapılanlar.
Oyunlar.
Müzik.
Ev hayvanları.
Telefon konuşmaları.
Arkadaşlık ilişkileri, klüpler, gruplar.
Bir kişinin odasında bulunan kişisel eşyalar veya evdeki elektronik eşyalar.
İklim şartları.
Temizlik standartları.
Sigara içme konusundaki yaklaşımlar.
Sağlık sistemi.
Yarışmalar, sporlar, hobiler.
Randevu verilmesi ve randevuya geliş saatleri.
Birini bir yere davet etme, çıkma teklif etme, flört.
Trafik.
Radyo ve televizyon programları.
Mektup yazma, postane sistemi.
Evde yenen yemekler, masadaki oturma düzeni, yemekteki konuşmalar.
Dışarıda yenen yemekler ve yendiği yerler.
İçecek ve alkol kullanımı.
Yemek arası yiyip içme.
Tiyatro, sinema.
Oyun alanları.
Gece hayatı.
Müzeler, sergiler, hayvanat bahçeleri.
Ulaşım.
Şehir ve kırsal kesim arasındaki farklar.
Para biriktirme, tasarruf yöntemleri.
Meslek çeşitleri, gözde meslekler, iş olanakları.
Kültürel öğeler gerektiği şekilde aktarılabildiği taktirde şunlar gerçekleşecektir:
Öğrenci kendi yaşantısından farklı bir yaşantı tarzını öğrenmek isteyecek, bu da derse motive olmasını ve ilgi göstermesini kolaylaştıracaktır.
Kendi kültürüyle bu yeni kültürü karşılaştıran öğrenci kendi kültürüne daha inceleyici bir gözle bakacak ve daha önce fark etmediği noktaları keşfedebilecektir.
Dilin asıl amacı olan iletişim sağlanacak ve daha da önemlisi hedef dili ana dili olarak konuşan kişilerle iletişimde empati duyma becerisi gelişmiş olan öğrenci sıkıntıya ve yanlış anlamalara maruz kalmayacaktır.
Bunun doğal sonucu olarak da karşısındaki kişilere hoşgörü gösterecek, “diğerleri” kavramına olumsuz bir önyargıyla değil objektif bir şekilde yaklaşacaktır.
6. A Modern Englısh Course For Turks 7
Milli Eğitim Bakanlığı’nın, devlet okullarında okutulmasını karara bağladığı “A Modern English Course For Turks 7” adlı kitabın kültürel öğelerin aktarımı konusunda oldukça eksiği olduğu görülmektedir. Kitabın birçok yerinde, Türk öğrencilere yabancı bir kültürü tanıtmak yerine onların zaten içinde yetiştikleri ve çok iyi bildikleri Türk kültürüne ait okuma parçaları ve gramer alıştırmaları verilmektedir.
Örneğin 18. sayfada Nasreddin Hoca’nın “Parayı veren düdüğü çalar” sözüyle bilinen hikayesi İngilizce olarak anlatılmaktadır. Her Türk’ün bildiği bu hikaye sadece değişik sembollerle anlatılmıştır ve hiçbir merak uyandırıcılığı yoktur.
27. sayfada ailesiyle Nemrut Dağı’na geziye giden Sinan isminde bir çocukla ilgili bir okuma parçası bulunmaktadır. Nemrut Dağı hakkında da biraz bilgi veren bu okuma parçası öğrencinin ilgisini çekmeyecektir çünkü bu, öğrencinin zaten içinde olduğu kültüre ait bir olaydır.
49. sayfada İngilizce’de iki şeyin karşılaştırılması konusu verilirken bazı örneklerde Sultanahmet Camii ve Süleymaniye Camii, Kayseri ve Erzurum seçilmiştir.
89. sayfadaki diyalogda ise Beşiktaşlı eski futbolcu Metin Tekin’le yapılan bir röportaja yer verilmektedir. Röportajın İngilizce olması inandırıcılıktan çok uzak bir görüntü sergilemekte ve öğrencileri motive edici bir işlev taşımamaktadır.
Kitapta yer yer İngiliz isimlerinin ve şehirlerinin adları geçse de bunların hepsinin kurgu metinler ve çizimler olduğu, hedef kültürle ilgili orijinal bir resim veya yazı bulunmadığı görülmektedir.
7.Milli Eğitim Kitaplarında Kültür Öğelerinin Aktarılmamasının Nedenleri
Milli Eğitimdeki İngilizce derslerinde kültür öğelerinin gerektiği ölçüde verilememesinin genel olarak 4 sebebi olduğu söylenebilir:
Seçilen kitaplar: Kültür öğelerinin bu kadar yetersiz olduğu kitapların seçilmesinde ise akla iki değişik amaç gelmektedir. Devlet ya öğrencilerin değişik kültürlerden etkilenip kendi öz kültürlerini kaybedeceklerinden çekinmekte ve bu seçimi bilinçli bir şekilde yapmaktadır ya da dil öğretiminde kültür faktörünün önemini kavrayamamıştır. Devletin Milli Eğitim kitaplarını seçmekle görevli kadrosunun içinde akademik alanda belli birikimleri olan insanların bulunduğu düşünüldüğünde ikinci seçeneğin doğru olma ihtimali hayli az görünmektedir.
Öğretmenler: Türkiye’deki sistem içinde yetişen öğretmenlerin bir kısmı öğrencilik yıllarında gördüğü öğretim modelinin aynısını kendi öğrencilerine uygulamakta ve dolayısıyla kültür öğesini göz ardı etmektedir. Ayrıca öğretmenlerin çoğunun hedef dilin konuşulduğu ülkeye gitme veya hedef dili ana dili olarak konuşan bir kişiyle iletişim olanağı bulunmamaktadır. Bunun sonucunda da kültür öğelerinin önemini gerçek yaşam deneyimi aracılığı ile yaşayamayan öğretmenin bu farkındalığa varması güçleşmekte ve ekstra çaba gerektirmektedir.
Zaman: Belirlenen müfredatı belirlenen zaman dilimi içinde bitirmek zorunda olan, bu arada sınavlar, beklenmedik tatiller veya çeşitli aksamalar sonucu normal programdan geri kaldığı için bir koşuşturma içine giren sınıflarda kültür öğelerinin aktarımı için gereken zaman bulunamamaktadır. Zamanın bir kısmı, dersin içeriğine kültür aktarımını da katmaya harcandığında genelde şekil ağırlıklı değerlendirme yapan üst yönetimler bu konuda teşvik edici olmak yerine müfredattan geri kalındığı için tepki göstermektedirler.
Bakış açısı: Türkiye’de eskiden beri süregelen, öğrenci, öğretmen, veli ve hatta yabancı dil öğrenen veya öğrenmeyi düşünen birçok kişinin üzerinde hemfikir olduğu yanlış bakış açısı, bir dilin kelime ve gramer öğrenmekle edinilebileceğinin sanılmasıdır.
8.Milli Eğitim Kitaplarında Kültür Öğelerinin Aktarılmamasının Sonuçları
Türkiye’de kültür öğelerinin öneminin yeterince kavranamamasının sonuçları, insanlarımızda kendinden farklı olanla dalga geçmek, kendinden farklı olana kötü gözle bakmak, iyilik yapmak isterken yanlış anlaşılmak şeklinde ortaya çıkabileceği gibi başka birçok sıkıntılı duruma da yol açabilir. Aşağıda bununla ilgili bazı örnekler görülmektedir ve tabii ki bu örnekler rahatlıkla çoğaltılabilir.
Yurtdışından gelen erkek turistlerle, uzun saçları, küpeleri, giyiniş biçimleri sebebiyle dalga geçen insanlarımız.
Yine yurtdışından gelen ve kendi kültürlerinde çok normal sayılan tarzlarda giyinen bayan turistler hakkında olumsuz önyargılarda bulunan insanlarımız.
Yurtdışındaki ulaşım araçlarında yaşlı insanlara yer vermek isteyip de karşı taraftakilerin bunu bir hakaret olarak algılaması sonucu terslenen insanlarımız.
Ülkemizdeki fast food restoranlarında yemeğini yedikten sonra tepsiyi masada bırakarak çıkan ama yurtdışında aynı hareketi yaptığı için uyarılan insanlarımız.
9. Kültür Öğelerinin Etkin Şekilde Aktarımı
Yabancı dil sınıflarında kültür öğelerinin etkin şekilde aktarılması için üzerinde durulması gereken bazı noktalar şunlardır:
Öğrencilere, içinde orijinal diyalogların ve hedef dili ana dili olarak konuşan kişilerin yer aldığı videolar izletilmeli, daha sonra buradaki sahneler ve diyaloglar sınıftaki öğrenciler tarafından canlandırılmalıdır.
Kitap bazı konularda yetersiz de kalsa, öğretmenler sınıfa kültürel öğeleri içeren ekstra materyaller getirip bunların tartışılmasına olanak sağlamalı ve öğrencilerin bu konudaki farkındalıklarını geliştirmelidir.
Dunnett, Dubin ve Lezberg’e (1986: 157-160) göre;
Üst yönetimler, müfredatı hazırlarken kültürel öğelerin aktarımına da tıpkı gramer ve kelime öğretiminde olduğu gibi birincil derecede önem vermelidir.
Yabancı dil dersleri kültürel öğelerin aktarımını etkin kılacak zamanı sağlayacak şekilde düzenlenmeli veya bu aktarım için ayrı dersler oluşturulmalıdır.
Kültür konusu öğretmen yetiştirme programlarında özel olarak vurgulanmalıdır.
Öğretmenler ders kitaplarını seçerken kültürel öğelerin başarılı bir şekilde verilip verilmediğini iyice incelemelidir.
Brooks’a (1986: 123) göre ise;
Her ders başında 5 dakika ayrılarak, daha önce yukarıda bir liste halinde verilen kültürel öğeler üzerinde tartışılabilir.
10. Sonuç
Bir yabancı dili öğrenmenin amacı o dil aracılığı ile iletişim kurmaktır. Fakat iletişim kurmak sadece dilin gramer kurallarını bilmekle mümkün olamaz. Kültür de doğru iletişim için vazgeçilmez bir unsurdur. İnsanların içinde yetiştiği kültürler birbirinden farklı olduğu için iletişim kuracak insanların birbirlerinin kültürleri hakkında fikir sahibi olmaları, iletişimi kolaylaştıracak, olası yanlış anlamaları ve sıkıntıları önleyecektir. İşte bu yüzden yabancı bir dil öğretilirken o dile ait kültür unsuru da ön planda tutulmalıdır. Fakat Milli Eğitim Bakanlığı’nın, devlet okullarında okuttuğu A Modern English Course For Turks 7 adlı kitapta bu çalışma boyunca vurgulanan kültürel unsurlardan neredeyse hiçbirinin verilmediği, aksine Türk kültürüne ait öğelerin verildiği görülmektedir. Bu, öğrencilere zaten bildikleri bir şeyi anlatmak olacağından yeni bir kültüre karşı merak uyandırmak ve bu yolla dil öğretimini teşvik etmek mümkün değildir. Ayrıca öğrencilerin yabancı kişilerle kuracakları iletişimde kültür bilgisinin eksikliğinden kaynaklanan zorluklar yaşamaları büyük olasılıktır. Bu gibi olumsuz sonuçlardan kaçınmak için Milli Eğitim Bakanlığı’nın okutulan kitapları bir kez daha gözden geçirmesinin ve kültür öğelerinin aktarımını başarıyla gerçekleştiren kitapları tercih etmesinin gerekli olduğu söylenebilir.
Brooks, Nelson: (1986), “Culture in the Classroom”, Culture Bound, Ed. by. Joyce Merrill Valdes, Cambridge University Press, pp. 123-129.
Cortazzi, Martin ve Lixian Jin: (1999), “Cultural Mirrors”, Culture in Second Language Teaching and Learning, Ed. by. Eli Hinkel, Cambridge University Press, pp. 196-219.
Dunnett, Stephen C., Fraida Dubin ve Amy Lezberg: (1986), “English Language Teaching from an Intercultural Perspective”, Culture Bound, Ed. by. Joyce Merrill Valdes, Cambridge University Press, pp. 148-160.
Lado, Robert: (1986), “How to Compare Two Cultures”, Culture Bound, Ed. by. Joyce Merrill Valdes, Cambridge University Press, pp. 52-64.
Ozil, Şeyda: (1991), “Dil ve Kültür”, Çağdaş Kültürümüz Olgular – Sorunlar, Cem Yayınevi, s. 95-115.
Tomalin, Barry ve Susan Stempleski: (1993), Cultural Awareness, Oxford University Press
By Cem Özışık
Home / ELT Materials / Coursebook Reports / Learn Turkish / Comics / ELT Conferences / Private Lessons / Online Translation / Links